مقدمه
۲۵ نوامبر به عنوان روز جهانی مبارزه با خشونت علیه زنان، گرامی داشته میشود، روزی که به یکی از گستردهترین نقضهای حقوق بشر، یعنی خشونت علیه زنان میپردازد. خشونت علیه زنان، که به شکلهای فیزیکی، روانی، اقتصادی و فرهنگی ظاهر میشود، زندگی زنان در سراسر جهان را تحت تأثیر قرار میدهد. طبق آمار جهانی، از هر سه زن، یک نفر در طول زندگی خود خشونت فیزیکی یا جنسی را تجربه میکند. این آمار نشاندهنده نیاز فوری به اقدام برای رفع این معضل است.
اگرچه این خشونت جهانی است، اما شکلهای آن با توجه به عوامل فرهنگی، قانونی و اجتماعی متفاوت است. در ایران و در میان جوامع مرد سالار ، خشونت علیه زنان با ویژگیهای خاصی بروز میکند که اغلب به دلیل هنجارهای مردسالارانه و تبعیضهای نهادی تشدید میشود.
خشونت علیه زنان در ایران
در ایران، خشونت علیه زنان در ساختارهای اجتماعی و قانونی ریشه دوانده است. زنان با خشونت خانگی، ازدواجهای زودهنگام و اجباری، محرومیت از آموزش و محدودیتهای سیستماتیک حقوقی روبهرو هستند. با وجود آگاهی جهانی و تلاشهای محلی، حمایتهای قانونی کافی برای زنان در ایران همچنان وجود ندارد.
اشکال خشونت علیه زنان:
قتلهای ناموسی■
قتلهای ناموسی، یکی از خشنترین اشکال خشونت، در برخی مناطق ایران رواج دارد. طبق گزارش سازمان پزشکی قانونی ایران در سال ۲۰۲۰، حدود ۳۷۵ مورد قتل مرتبط با ناموس طی پنج سال ثبت شده است. این آمار احتمالاً بالاتر از این رقم است، زیرا بسیاری از موارد به دلیل انگهای اجتماعی گزارش نمیشوند. این قتلها اغلب با توجیه «حفظ آبروی خانواده» انجام میشوند و مرتکبان مجازاتهای ناچیزی دریافت میکنند.
■ ازدواجهای زودهنگام
ازدواج کودکان یکی از مسائل اساسی است. گزارشها نشان میدهد که بیش از ۲۷ هزار دختر زیر ۱۴ سال در سال ۲۰۲۱ ازدواج کردهاند. این ازدواجها دختران را از آموزش محروم کرده، استقلال آنها را محدود میکند و اغلب آنها را در معرض سوءاستفادههای فیزیکی و جنسی قرار میدهد. این روندها چرخههای فقر و حاشیهنشینی را تداوم میبخشند.
■ محرومیت از آموزش
بسیاری از زنان و دختران، بهویژه در مناطق روستایی، با موانع جدی در دستیابی به آموزش مواجه هستند. مشکلات اقتصادی، هنجارهای اجتماعی و ازدواج کودکان از عوامل اصلی محرومیت از تحصیل به شمار میآیند. در برخی از نقاط کوردستان، که سنتهای مردسالارانه قویتر هستند، نرخ محرومیت زنان و دختران از آموزش بیشتر است.
خشونت علیه زنان در ایران، بهعنوان یک معضل اجتماعی و حقوق بشری، در اشکال مختلف خانگی، اجتماعی و حکومتی ظهور میکند. بررسی منابع علمی و گزارشهای حقوق بشری نشان میدهد که این مسئله علاوه بر تأثیرات مخرب بر قربانیان، بازتابدهنده چالشهای ساختاری و فرهنگی عمیقی در جامعه ایران است.
خشونت خانگی در ایران بهطور گسترده گزارش شده و از مسائل عمده در حوزه رفاه اجتماعی است. پژوهشی در سال 1403 بر اساس رویکرد کیفی، تجربههای زنان خشونتدیده در شهر ایلام را تحلیل کرده است. این مطالعه نشان داده که ناسازگاری نهادی و ضعف تعاملات حمایتی از عوامل اصلی تداوم خشونت است. قربانیان اغلب با پیامدهایی چون افسردگی، انزوای اجتماعی و مشکلات جسمی مواجه هستند
■ خشونت حکومتی: ابزار سرکوب
گزارشهای متعدد، از جمله تحلیلهای حقوق بشری، به اعمال خشونت سیستماتیک علیه زنان توسط حکومت ایران اشاره دارند. نمونههایی چون برخوردهای خشن با معترضان به حجاب اجباری، زندانیکردن مدافعان حقوق زنان مانند نسرین ستوده، و سرکوب اعتراضات خیابانی، نشاندهنده استفاده حکومت از خشونت بهعنوان ابزاری برای کنترل و سرکوب زنان است. این اقدامات علاوه بر آسیبهای جسمی، ترس و انفعال را در جامعه زنان تقویت میکنند.
در کنار ابعاد منفی، تلاشهای زنان برای مقابله با خشونت نیز شایان توجه است. استفاده از رسانههای اجتماعی، بهعنوان ابزار آگاهیبخشی و مستندسازی خشونتها، نمونهای از این مقاومت است. زنان با انتشار تجربههای خود، نقش فعالی در تقویت جنبشهای حقوق بشری ایفا کردهاند. این فعالیتها همچنین فشارهای بینالمللی بر دولت ایران را افزایش دادهاند.
تاثیر خشونت بر زندگی زنان
خشونت علیه زنان پیامدهای گستردهای دارد و رفاه جسمی و روانی آنها را تهدید کرده، ثبات اقتصادی و اجتماعی آنها را تضعیف میکند:
- سلامت جسمی و روانی: بازماندگان خشونت اغلب از آسیبهای جسمی طولانیمدت و مشکلات روانی مانند افسردگی، اضطراب و اختلال استرس پس از سانحه میبرند.
- تأثیر اقتصادی: خشونت اغلب توانایی زنان برای مشارکت در نیروی کار را محدود میکند و آنها را در چرخههای وابستگی و فقر گرفتار میسازد.
- پیامدهای اجتماعی: زنانی که خشونت را تجربه میکنند، معمولاً با انگ اجتماعی، انزوا و طرد از جوامع خود مواجه میشوند.
آمارهای اخیر نشاندهنده وضعیت بحرانی خشونت علیه زنان در ایران است:
■ در سال 2023، بیش از 156 مورد زنکشی ثبت شده است، که بیشتر توسط اعضای خانواده، خصوصاً شوهران، انجام شده و معمولاً دلایل خانوادگی یا مرتبط با مفهوم “ناموس” عنوان شدهاند. بیش از 43 درصد از قربانیان در سنین 15 تا 35 سال بودهاند.
■ در سال 2023، دستکم 147 فعال زن به دلیل فعالیتهای مدنی، اجتماعی، یا سیاسی بازداشت شده و مجموعاً به بیش از 553 سال حبس تعزیری و 557 ضربه شلاق محکوم شدهاند. همچنین، 42 نفر از آنها از اقلیت دینی بهایی و 20 نفر دیگر از فعالان زن کُرد بودهاند.
■ تنها در اکتبر 2024، 10 مورد زنکشی گزارش شده است، که نشاندهنده تداوم این بحران در سال جاری است. در کنار این، بازداشت فعالان زن و اعمال فشار بر آنان همچنان ادامه دارو.
این آمار نشاندهنده نیاز جدی به تغییرات فرهنگی، قانونی و اجتماعی برای مقابله با خشونت علیه زنان در ایران است.
راهکارها و اقدامات لازم
برای مقابله با خشونت علیه زنان در ایران و جوامع اقلیتی مانند کردها، باید تلاشهای چندجانبه انجام شود:
- اصلاحات قانونی: اجرای قوانین جامع که خشونت علیه زنان، از جمله قتلهای ناموسی و ازدواج کودکان، را جرمانگاری کند، ضروری است.
- آموزش و آگاهیبخشی: برنامههای آموزشی در سطح جامعه که هنجارهای مردسالارانه را به چالش بکشد و برابری جنسیتی را ترویج دهد، میتواند تغییرات فرهنگی عمیقی ایجاد کند.
- خدمات حمایتی: ایجاد پناهگاهها، مشاوره های حقوقی و خدمات روانشناسی برای قربانیان خشونت ضروری است تا امنیت و بهبودی آنها تضمین شود.
- توانمندسازی زنان: سرمایهگذاری در آموزش و فرصتهای اقتصادی برای زنان میتواند چرخههای خشونت و وابستگی را بشکند.
سخن پایانی
خشونت علیه زنان نقضی آشکار از حقوق بشر است که تأثیرات مخربی بر زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی دارد. محکومیت این خشونت، همراه با تلاش برای تغییر قوانین، فرهنگسازی و حمایت از زنان، گامی ضروری برای ایجاد جهانی برابرتر و عاری از خشونت است.جمعیت حقوق بشر کردستان امید دارد که با آگاهیبخشی، تقویت عدالت جنسیتی و توانمندسازی زنان، آیندهای ساخته شود که در آن همه زنان بدون ترس و تبعیض، با امنیت، کرامت و فرصتهای برابر زندگی کنند. آیندهای بهتر ممکن است، اگر امروز برای آن اقدام کنیم.
گلاویژ عمرزاده
