ک.م.م.ک:
به مناسبت روز جهانی محیط زیست.
روز جهانی محیط زیست، که هر سال در پنجم ژوئن برگزار میشود، تنها روزی برای ستایش زیبایی طبیعت نیست؛ بلکه لحظهای برای ایستادن، اندیشیدن و اعتراض به ویرانی گسترده منابع طبیعی در مناطقی است که سالها بهدلیل تبعیض، فقر، و مدیریت ناعادلانه، قربانی خاموش سیاستهای مرکزگرا شدهاند. کوردستان محصور در جغرافیای ایران یا همان ڕۆژهەڵات، یکی از این مناطق است؛ سرزمینی کوهستانی، بکر، و پر از منابع طبیعی غنی که امروز با سرعت نگرانکنندهای در حال تخریب است.
ڕۆژهەڵات ،تنوع زیستی و ثروت طبیعی در آستانه نابودی.
شرق کوردستان ، بخشی از رشتهکوههای زاگرس را در خود جای داده است؛ منطقهای که بهعنوان شاهرگ حیاتی تنوع زیستی غرب ایران شناخته میشود. با این حال، در سالهای گذشته، نهتنها تغییرات اقلیمی جهانی، بلکه سوء مدیریت ساختاری، سیاستهای توسعهای تبعیضآمیز، امنیتیسازی فضاهای مدنی و نبود اراده سیاسی برای حفاظت از منابع طبیعی، این منطقه را در آستانه بحرانهای اکولوژیک جدی قرار داده است.
جنگلهای زاگرس: ریههایی در حال سوختن
جنگلهای زاگرس، که ستون فقرات بومشناسی غرب کشور ایران هستند، هر ساله قربانی آتشسوزیهای گستردهای میشوند. در بسیاری از این موارد، نیروهای مردمی و داوطلب، بدون هیچگونه پشتیبانی یا تجهیزات، جان خود را برای خاموشکردن آتش به خطر میاندازند. در حالی که در کشورهای توسعهیافته سیستمهای پیشرفته اطفای حریق وجود دارد، در کوردستان همچنان بیل، سطل و دست خالی ابزار مردم برای نجات طبیعت است.
نبود بودجه، بیتفاوتی ساختاری، و گاه حتی آتشسوزیهای عمدی مرتبط با پروژههای امنیتی یا نظامی، باعث از بین رفتن هزاران هکتار از جنگلهای ارزشمند زاگرس شدهاند. این تخریب مستقیم، علاوه بر اثرات مخرب زیستمحیطی، باعث فرسایش خاک، کاهش بارندگی، و مهاجرت جمعیت روستایی نیز شده است.
دریاچه اورمیه؛ یک تراژدی زنده
دریاچه اورمیه، یکی از مهمترین منابع آبی منطقه، که زمانی دومین دریاچه شور بزرگ جهان بود، اکنون در حال خشک شدن کامل است. بخشی از حوزه آبریز این دریاچه در استان اورمیە قرار دارد. اما چه بر سر این دریاچه آمد؟
سدسازیهای گسترده و بدون ارزیابی زیستمحیطی، انحراف رودخانههای تغذیهکننده، توسعهی کشاورزی صنعتی، و استفاده بیرویه از آبهای زیرزمینی، در کنار تغییرات اقلیمی، باعث خشک شدن این دریاچه شده است. این فاجعه زیستمحیطی، تهدیدی جدی برای سلامت میلیونها انسان، کشاورزی، و تنوع زیستی منطقه است.
طوفانهای نمک، آلودگی هوا، نابودی محصولات کشاورزی و افزایش بیماریهای تنفسی، تنها بخشی از تبعات خشکی اورمیه است.
معادن، سدسازی و پروژههای بدون آینده
در سالهای گذشته، پروژههای توسعهای در کوردستان، مانند استخراج معادن، احداث سدها و راههای دسترسی نظامی، بدون توجه به ارزیابیهای زیستمحیطی اجرا شدهاند. پروژههایی که نه برای مردم بومی اشتغالزایی به همراه داشتهاند و نه توسعه پایدار را تضمین کردهاند، بلکه تنها موجب نابودی منابع طبیعی و زیستبومهای بومی شدهاند.
سدهایی مانند داریان، زیوه و گاوشان، نهتنها حیات رودخانههای طبیعی را قطع کردهاند، بلکه باعث نابودی زمینهای کشاورزی، کوچ اجباری روستاییان، و خشک شدن سفرههای زیرزمینی شدهاند.
گردشگری بیضابطه، بلاگرها و بحران هویتی
پدیدهی جدیدی که به بحرانهای زیستمحیطی و اجتماعی در کوردستان افزوده، رشد گردشگری غیرمسئولانه و تبلیغات گسترده بلاگرهای سفر در فضای مجازی است. اینفلوئنسرهایی که بدون هیچ تخصصی در بومگردی یا ظرفیتسنجی مناطق طبیعی، هزاران نفر را به روستاها و طبیعت بکر کردستان فرا میخوانند، بدون آنکه به پیامدهای حضور گسترده و بیبرنامه فکر کنند.
نتایج این توریسم بیضابطه چیست؟
■ تخریب مراتع، چشمهها و منابع طبیعی؛
■ تولید انبوه زباله در طبیعت؛
■ آلودگی آبها و خاک؛
■ افزایش قیمت مسکن و زمین در روستاها و شهرهای کوچک؛
■ تغییر ساختار جمعیتی و فرهنگی مناطق؛
■ خرید گسترده ملک توسط افراد غیر بومی و آغاز نوعی استعمار خاموش سرزمین.
این وضعیت، توازن طبیعی و فرهنگی مناطق را بر هم زده و منجر به گسست هویتی، تخلیه روستاها از جمعیت بومی، و وابسته شدن اقتصاد محلی به گردشگری مصرفگرا و ناپایدار شده است.
فعالان محیط زیست؛ از پیشتازی تا سرکوب
در حالی که در بسیاری از نقاط دنیا فعالان محیط زیست بهعنوان شرکای کلیدی دولتها و جوامع در حفاظت از منابع طبیعی شناخته میشوند، در کوردستان فعالان محیط زیستی همواره با محدودیت، سرکوب، بازداشت و اتهامهای امنیتی مواجهاند.
حفاظت از طبیعت نباید جرم باشد. بدون حضور و مشارکت جامعهی بومی، هیچ سیاست زیستمحیطی پایداری موفق نخواهد شد.
راهکارهای پیشنهادی
- توقف فوری پروژههای فاقد ارزیابی زیستمحیطی: هرگونه سد، معدن یا پروژه عمرانی باید با بررسی دقیق اثرات محیطی انجام شود.
- ممنوعیت فروش بیضابطه زمین به افراد غیر بومی: باید با ابزارهای قانونی و مشارکتی، از حفظ زمین در اختیار بومیان حفاظت کرد.
- تقویت گردشگری بومیمحور و پایدار: گردشگری باید بر اساس ظرفیت محیطی، مدیریت جامعهمحور و با احترام به فرهنگ بومی باشد.
- توانمندسازی جامعه محلی: مردم کوردستان باید در سیاستگذاری منابع طبیعی سهم داشته باشند.
- آموزش، آگاهی و رسانه مسئولانه: بلاگرها، رسانهها و نهادهای مدنی باید نقش خود در ترویج رفتار مسئولانه زیستمحیطی را جدی بگیرند.
- پاسخگویی حکومت در برابر فجایع زیستمحیطی: جامعه جهانی و نهادهای حقوق بشری باید از حکومت ایران پاسخ بخواهند.
سخن پایانی
جمعیت حقوق بشر کوردستان معتقد است که ،
محیط زیست کوردستان تنها منابع طبیعی نیست؛ بخشی از حافظه جمعی، هویت فرهنگی و حق حیات ملتیست که سالهاست در حاشیهی سیاستهای توسعهای قرار گرفته.
اگر امروز نجنبیم، فردا چیزی جز خاکستر باقی نخواهد ماند.
حفاظت از طبیعت کوردستان، نه یک انتخاب، بلکه یک ضرورت تاریخی و اخلاقی است.
گلاویژ عمرزاده
