مقدمه
در سال ۲۰۲۵، وضعیت حقوق بشر در شرق کوردستان با تشدید سیاستهای سرکوبگرانه جمهوری اسلامی ایران به مرحلهای نگرانکننده رسید. افزایش اعدامها، بازداشتهای گسترده، صدور احکام قضایی سنگین، خشونت ساختاری و فشار مضاعف بر زنان، کودکان و اقشار محروم، نشاندهنده نقض سیستماتیک و سازمانیافته حقوق بنیادین شهروندان است.
این گزارش بر پایه دادههای گردآوریشده در گزارشهای ماهانه از ژانویه تا دسامبر ۲۰۲۵ تهیه شده است.
با توجه به فضای شدید امنیتی، تهدید خانوادهها و محدودیت دسترسی نهادهای مستقل، آمار ارائهشده حداقلی بوده و بیانگر تمام ابعاد نقض حقوق بشر نیست.
۱. اعدام
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، دستکم ۱۸۵ شهروند در زندانهای جمهوری اسلامی ایران اعدام شدهاند. بخش قابلتوجهی از این اعدامها علیه شهروندان کورد و در مناطق کوردستانی یا زندانهای مرتبط با آنها صورت گرفته است. اتهامات غالب شامل «قتل عمد» و «جرائم مرتبط با مواد مخدر» بوده است.
الگوهای نقض
اجرای مخفیانه احکام اعدام
عدم اطلاعرسانی به خانوادهها
محدودیت یا فقدان دسترسی به وکیل
نبود دادرسی عادلانه و شفاف
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
بر اساس ماده ۶ میثاق بینالمللی حقوق مدنی و سیاسی (ICCPR)، حق حیات یک حق ذاتی است و سلب خودسرانه آن ممنوع میباشد. ایران بهعنوان دولت عضو این میثاق، موظف است مجازات اعدام را – در صورت عدم لغو کامل – صرفاً برای «جدیترین جرائم» و پس از رعایت کامل دادرسی عادلانه اعمال کند. تفسیر رسمی کمیته حقوق بشر سازمان ملل تصریح میکند که جرائم مرتبط با مواد مخدر در زمره «جدیترین جرائم» قرار نمیگیرند.
در حقوق داخلی ایران، اگرچه قانون اساسی بر کرامت انسانی و منع رفتار غیرانسانی تأکید دارد، اما قوانین کیفری و قانون مبارزه با مواد مخدر دامنه گستردهای از جرائم را مستوجب اعدام دانستهاند. این امر نشاندهنده تعارض ساختاری قوانین کیفری ایران با استانداردهای بینالمللی الزامآور و نقض همزمان تعهدات بینالمللی و اصول بنیادین حقوق بشر است.
۲. بازداشت، احضار و زندان
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، بیش از ۱٬۰۵۰ شهروند کورد بازداشت، احضار یا زندانی شدهاند. این افراد شامل فعالان مدنی، سیاسی، صنفی، معلمان، هنرمندان، زنان، نوجوانان و خانوادههای دادخواه هستند.
الگوهای رایج
بازداشت بدون حکم قضایی
یورش به منازل شخصی
انتقال به اماکن نامعلوم
بلاتکلیفی حقوقی طولانیمدت
تهدید خانوادهها
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
مطابق ماده ۹ ICCPR، بازداشت خودسرانه ممنوع است و هر فرد باید فوراً از علت بازداشت مطلع شود و حق اعتراض قضایی مؤثر داشته باشد.
در قانون اساسی ایران نیز اصل ۳۲ تصریح میکند که هیچکس را نمیتوان بدون حکم قانونی بازداشت کرد و اتهام باید بلافاصله ابلاغ شود.
با این حال، الگوی بازداشتهای گزارششده نشان میدهد که هم تعهدات بینالمللی ایران و هم اصول صریح قانون اساسی خود ایران بهطور گسترده نقض شدهاند. این وضعیت نشاندهنده استفاده از بازداشت بهعنوان ابزار سرکوب سیاسی و اجتماعی است.
۳. صدور احکام قضایی
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، دستکم ۱۸۰ شهروند کورد به احکام قضایی سنگین شامل حبسهای طولانیمدت، تبعید، حبس تعلیقی و جریمههای سنگین محکوم شدهاند.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
ماده ۱۴ ICCPR بر حق دادرسی عادلانه، علنی بودن رسیدگی، حق داشتن وکیل و حق تجدیدنظر تأکید دارد.
در حقوق داخلی ایران نیز اصول ۳۴ تا ۳۷ قانون اساسی بر حق دادخواهی، حق وکیل و اصل برائت تصریح دارند.
با این وجود، استفاده گسترده از اتهامات امنیتی مبهم و صدور احکام نامتناسب علیه فعالیتهای مدنی و صنفی، نشان میدهد که دستگاه قضایی ایران بهجای تضمین عدالت، به ابزاری برای سرکوب تبدیل شده است. این امر همزمان ناقض استانداردهای بینالمللی و اصول قانون اساسی ایران است.
۴. قتل شهروندان (غیر از اعدام)
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، حداقل ۱۲۰ شهروند در اثر خشونتهای حکومتی، اجتماعی یا خانوادگی جان خود را از دست دادهاند.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
بر اساس حق حیات (ماده ۶ ICCPR)، دولت موظف است نهتنها از سلب خودسرانه حیات خودداری کند، بلکه تحقیقات مؤثر و مستقل درباره مرگهای مشکوک انجام دهد.
عدم شفافیت و فقدان پاسخگویی در این موارد، نقض مضاعف حق حیات محسوب میشود و مسئولیت دولت را تشدید میکند.
۵. خودکشی
وضعیت کلی
بیش از ۲۰۰ مورد خودکشی در مناطق کوردنشین طی سال ۲۰۲۵ ثبت شده است، بهویژه در میان جوانان و زنان.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
مطابق میثاق حقوق اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی (ICESCR)، دولتها موظف به تضمین حق کار، تأمین اجتماعی و حق سلامت جسمی و روانی هستند.
در قانون اساسی ایران نیز اصولی مانند اصل ۲۹ (تأمین اجتماعی) این تعهدات را شناسایی کردهاند.
افزایش خودکشیها نشاندهنده خشونت ساختاری و ناکامی دولت در انجام تعهدات رفاهی و حمایتی است.
۶. کولبران و کاسبکاران مرزی
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، دستکم ۷۵ کولبر و کاسبکار مرزی کشته یا زخمی شدهاند.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
کولبری نتیجه تبعیض اقتصادی و فقدان فرصتهای معیشتی است. برخورد امنیتی با کولبران، علاوه بر نقض حق حیات (ICCPR ماده ۶)، ناقض حق کار و معیشت شایسته (ICESCR) نیز محسوب میشود.
در حقوق داخلی ایران نیز این وضعیت با تعهدات رفاهی دولت در تعارض آشکار قرار دارد.
۷. زنان
وضعیت کلی
در سال ۲۰۲۵، دستکم ۱۲۰ زن بازداشت، احضار، محکوم یا اعدام شدهاند.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
اگرچه ایران کنوانسیون رفع تبعیض علیه زنان (CEDAW) را تصویب نکرده، اما همچنان بر اساس ICCPR و ICESCR موظف به رعایت اصل عدم تبعیض است.
فشار بر زنان فعال و خانوادههای دادخواه، نقض حق مشارکت برابر در حیات عمومی و اثر تبعیضآمیز ساختاری دارد.
۸. کودکان و نوجوانان
وضعیت کلی
حداقل ۹۵ کودک و نوجوان بازداشت، احضار یا تحت فشار امنیتی قرار گرفتهاند.
تحلیل حقوق بشری و تطبیقی
بر اساس کنوانسیون حقوق کودک (CRC)، بازداشت کودک باید آخرین راهحل و برای کوتاهترین مدت باشد.
بازداشت و احضار گسترده نوجوانان در سال ۲۰۲۵ نقض آشکار تعهدات بینالمللی ایران و اصول حمایتی مندرج در قوانین داخلی است.
جمعبندی نهایی
دادهها و تحلیلهای ارائهشده نشان میدهد که نقض حقوق بشر در شرق کوردستان در سال ۲۰۲۵ سیستماتیک، ساختاری و سازمانیافته بوده است.
این نقضها نهتنها تعهدات بینالمللی ایران را نقض میکنند، بلکه در بسیاری موارد در تضاد صریح با قانون اساسی و قوانین داخلی خود ایران قرار دارند.
